Sevilmeye Değer Olduğunu Kanıtlamaya Çalışmak

Yakın ilişkilerde bazı bireyler sevginin kendiliğinden var olan bir bağ değil, korunması ve sürdürülmesi gereken bir konum olduğunu deneyimler. Bu kişiler çoğu zaman ilişkide daha fazla sorumluluk alır, daha fazla uyum gösterir, daha fazla tolere eder. Dışarıdan bakıldığında “olgun”, “verici” ya da “ilişkiyi taşıyan taraf” gibi görünebilirler. Ancak içsel deneyim genellikle farklıdır: Sevgi güvenli bir zemin değil, kaybedilme ihtimali taşıyan bir statü gibidir.

Bu noktada belirleyici olan şey partnerin kim olduğu kadar, kişinin kendi değerini nasıl örgütlediğidir. Eğer özdeğer erken dönem ilişkiler içinde koşullu bir biçimde yapılandıysa, sevgi yetişkinlikte de benzer bir koşulluluk üzerinden anlamlandırılabilir. Çocuklukta sevginin başarıya, uyuma ya da ebeveynin duygusal ihtiyaçlarını karşılamaya bağlandığı bir iklimde büyüyen birey, değerin kendiliğinden var olmadığına; sürdürülmesi gerektiğine dair örtük bir inanç geliştirebilir. Bu inanç açık bir düşünce olarak formüle edilmez, ancak ilişkisel hafızada yerini alır.

Yetişkinlikte bu yapı, yakın ilişkilerde belirginleşir. Kişi çoğu zaman ihtiyaçlarını geri plana iterken bunu bilinçli bir fedakârlık olarak değil, ilişkinin doğal gerekliliği olarak deneyimler. Sınır koymak zorlaşır; çünkü sınır koymak sevginin geri çekilmesi riskini çağrıştırabilir. Partnerin mesafesi ya da eleştirisi, mevcut bağın niteliğinden çok, kişinin içsel değersizlik temsilini harekete geçirir. Böylece ilişki iki yetişkin arasındaki bir karşılaşma olmaktan çıkıp, geçmişte kurulan özdeğer kurgusunun yeniden sahnelendiği bir alana dönüşebilir.

Psikodinamik açıdan bakıldığında burada tekrar zorlantısının izleri görülebilir. Birey bilinçli olarak benzer ilişkilere yönelmez; ancak tanıdık olan duygusal iklim, bilinmeyene kıyasla daha “öngörülebilir”dir. Duygusal olarak mesafeli ya da ulaşılması güç partnerlerle kurulan bağlar, geçmişteki deneyimle süreklilik taşır. Bu seçim rasyonel bir tercih değil, içselleştirilmiş ilişki temsillerinin yeniden üretimidir. Çoğu zaman örtük bir umut da eşlik eder: Bu kez yeterli olursam, bu kez seçilirsem, bu kez kalınır.

Ancak burada temel mesele partnerin onayı değildir. Çünkü kişi ne kadar çaba gösterirse göstersin, içsel değersizlik duygusu kalıcı biçimde yatışmaz. Sevgi performans üzerinden düzenlendiğinde, her başarı geçicidir ve her hata potansiyel bir tehdit haline gelir. Bu nedenle kişi ilişkide daima tetikte olabilir; görünürde uyumlu, içsel olarak kaygılı.

Özdeğer kırılgan olduğunda, sevgi performansla karışır. Daha anlayışlı olmak, daha az talepkâr olmak, daha fazla vermek, ilişkinin sürmesi için zorunlu koşullar gibi hissedilebilir. Oysa bu çaba çoğu zaman karşı tarafın beklentilerinden çok, kişinin kendi içsel düzenleyici mekanizmasına hizmet eder. Sevgi kaybı tehdidi, geçmişte deneyimlenmiş bir duygunun yankısını taşır.

Klinik çalışmada bu örüntü genellikle terk edilme kaygısı, bağlanma dinamikleri ve kronik yetersizlik hissi ile birlikte ele alınır. Ancak terapötik hedef bireyi daha az verici yapmak değildir. Amaç, değerin performanstan ayrıştırılabilmesidir. Kişinin ilişki içinde varlığını sürdürebilmesi, kendi ihtiyaçlarını geri çekmeden ve sevgi kaybı korkusuyla organize olmadan kalabilmesi üzerinde çalışılır.

Bu süreç yalnızca bilişsel bir yeniden çerçeveleme değildir. Daha çok, terapötik ilişkinin içinde deneyimlenen yeni bir ilişkisel olasılığa dayanır. Kişi ilk kez performans göstermeden de ilişki içinde kalabildiğini deneyimlediğinde, sevgi ile değer arasındaki bağ yeniden düzenlenmeye başlar.

Sevilmeye değer olduğunu kanıtlama çabası, yüzeyde güçlü ve işlevsel görünebilir. Ancak tekrar eden ilişkisel hayal kırıklıkları, yoğun yetersizlik duyguları ya da ilişki içinde kendini kaybetme deneyimi eşlik ediyorsa, bu durum bir karakter özelliğinden çok yerleşmiş bir örüntüye işaret ediyor olabilir.

Örüntüler ise, anlaşılabildikleri ölçüde dönüşebilir. Yetişkin terapisi sürecinde, sevginin hangi koşullar altında içselleştirildiği ve bugün hangi dinamikler aracılığıyla sürdürüldüğü birlikte çalışılabilir. Sevginin performansla değil, karşılıklılıkla organize edilebildiği bir ilişki deneyimi mümkündür; ancak bunun için önce değerin hangi temelde kurulduğunu görmek gerekir.

Klinik Psikolog Alara Şevval Keskin